Chúng ta đang sống trong một bộ phim kinh dị, nhưng tôi không lo!
Những nhân vật ấy đều mang vóc dáng to lớn, từ đầu đến chân bao phủ trong thép lạnh. Ngoại hình của chúng mô phỏng hình dạng con người, nhưng nét mặt lại vô cùng khô cứng. Những đôi mắt cơ khí kia có khi nào thấu hiểu được cảm xúc, biết đến tình thương? Một linh cảm mạnh mẽ thôi thúc tôi tin rằng: Có! Dù mang sứ mệnh gieo rắc bạo lực và nỗi kinh hoàng, nhưng đâu đó trong cách chúng được khắc họa vẫn phảng phất một nét đẹp nhân văn kỳ lạ, khó tả.
Khi tưởng tượng về thế giới tương lai nơi máy móc thực sự quyền năng đến mức gây ra hủy diệt trên diện rộng, trong đầu tôi thường hiện ra những hình ảnh như:
- Con robot khổng lồ với nét mặt đầy đau khổ xuất hiện tại buổi diễn của Queen và tàn sát ban nhạc lẫn khán giả.
- Robot làm vườn, cá thể hiền từ hiếm hoi trong binh đoàn robot tay dài của Laputa: Castle in the Sky.
- Kazuki Fuse trong Jin Roh: The Wolf Brigade, một binh sĩ con người được huấn luyện để trở thành một cỗ máy giết chóc không khoan nhượng. Nhưng mỗi lần đối mặt với quyết định quan trọng, tiếng nói từ lương tâm anh cứ chẳng mời mà đến, ngăn trở anh thực thi nhiệm vụ.
Điều làm cho các cỗ máy, và những con người được huấn luyện trở thành cỗ máy kia tạo được sức hút với tôi nằm ở sự mâu thuẫn. Luôn luôn có cái gì đó bất thường ở các nhân vật này.
Khi tấn công Queen, con robot trông có vẻ bất lực. Chẳng phải nó là một khối thép vô tri vô giác hay sao? Sao nó lại có biểu cảm như vậy được? Phải chăng một mục đích cao đẹp nào đó đã bị chôn vùi khi thế lực đen tối chiếm đoạt con robot, lợi dụng sức mạnh vô song của nó để gây tội ác?
Robot làm vườn trông không khác gì đồng loại của nó, chỉ trừ một điểm: nó được lập trình để chăm sóc thay vì tiêu diệt, làm bạn thay vì truy sát. Mặc cho đám kia tung hoành bắn giết, robot làm vườn lặng lẽ rút lui, như một người ẩn dật chọn sống thanh bần giữa thiên nhiên, muông thú, tránh xa thói đời hung dữ, bon chen.
Nếu vô cảm và tàn bạo như vẻ bề ngoài, những nhân vật này đã không thể khắc sâu vào tâm trí tôi đến vậy. Ngay cả khi là hiện thân cho một kết cục không thể tránh khỏi của loài người, chúng vẫn phản kháng. Nhân tính tỏa sáng ngay giữa lúc bạo lực lên ngôi.
Nhưng ngoại trừ Kazuki Fuse, hai con robot kia làm gì có nhân tính? Tôi vẫn muốn tin rằng có. Nhân tính ấy không đến từ bản thân chúng mà là từ người đã chế tạo ra chúng. Có lẽ họ đã gửi gắm một ít tiếng lòng của mình vào đó. Có lẽ họ cũng muốn phản kháng, hoặc ít ra, muốn thể hiện sự trân quý của mình với cuộc sống bình dị.
Tôi cứ suy nghĩ mãi về điều ấy từ ngày AI trở nên phổ biến. Khác với mơ mộng của tôi, AI không giống gì với hình tượng robot có nhân tính mà tôi viết ở trên cả. Nó cũng không đem đến sự hủy diệt, ít ra là không theo kiểu chấm dứt sự sống. Cái nó làm là làm mai một đi nhân tính của con người. Nhân loại từ trăm ngàn năm nay đã luôn tiến hóa để suy nghĩ tốt hơn, biểu đạt tốt hơn, thể hiện tốt hơn. AI xuất hiện làm con người dường như không muốn tiến hóa nữa, nhờ cậy cả vào nó để làm những việc mình đủ khả năng làm (chỉ có điều những việc ấy cần thời gian dài nỗ lực học hỏi và cải thiện, trong khi sử dụng AI thì chỉ vài câu lệnh là xong).
Cái gì dễ dàng quá thì chẳng còn ý nghĩa. Tôi không nghĩ AI là xấu, chắc chắn sẽ có những lĩnh vực cần tới khả năng tổng hợp và phân tích thần tốc của nó, nhưng trong đa số hoạt động thường ngày của con người, tốc độ như chúng ta đang đi trước khi AI xuất hiện là đủ nhanh rồi. Thậm chí chậm lại một chút có khi còn tốt hơn!
Suốt ba năm qua, tôi cứ băn khoăn mãi, không thể xác định được lập trường của mình đối với công nghệ này. Tôi đi từ sợ hãi nó sẽ thay thế mình, đến học cách bắt nó phục vụ mình, để mình làm việc hiệu quả hơn và không bị thay thế. Tôi lại đi từ muốn trở nên tiến bộ đến mất hết hứng thú và chẳng thấy lý do gì để tiếp tục. Ngay cả khi ngưng sử dụng AI, tôi vẫn tự hỏi liệu mình có đang thiệt thòi vì bỏ lỡ một phát minh diệu kỳ thế này không.
Khoảng một năm trước, tôi viết bài Learn To Read Again để tự khuyến khích bản thân mình quay về với việc mài dũa kỹ năng trước khi chúng hoàn toàn bị mai một do lạm dụng AI. Mang tiếng là ra lệnh cho công nghệ phục vụ mình, nhưng cứ mỗi ngày một chút, tôi cảm nhận được mình trở nên phụ thuộc hơn và dần biến thành một tên nô lệ không còn biết tự suy nghĩ. Tôi không biết giải thích thế nào, nhưng có lẽ khi bị dồn ép, nhân tính trong con người sẽ lại trỗi dậy. Khi sự việc đi ngược lại tự nhiên, tiếng nói bên trong sẽ vang rền và hướng ta về lại con đường đúng đắn. Suốt ba năm, tôi không biết nên nghĩ thế nào về AI, nhưng giờ tôi đã có câu trả lời. Nếu phải quay trở lại phụ thuộc vào nó lần nữa, tôi thà để con robot sầu não của Frank Kelly Freas giải thoát mình còn hơn.